Burgerschapsvorming in leermiddelen primair onderwijs

24-4-2017

Scholen voor primair, voortgezet en speciaal onderwijs hebben sinds 2006 een wettelijke opdracht om in hun onderwijsaanbod aandacht te hebben voor burgerschap. Op de meeste scholen wordt burgerschapsvorming gezien als onderdeel van de schoolcultuur. Daarnaast komt het aanbod op scholen voor een belangrijk deel tot uitdrukking in leermiddelen. Deze samenvatting richt zich hierop. Er wordt een indicatie gegeven van datgene waar leermiddelen zich vooral op richten en de mate waarin inhoudelijke en didactische aspecten van burgerschapsvorming aan bod komen in methoden en thematisch materiaal. Hiertoe zijn de volgende materialen geanalyseerd:

Algemene gegevens

De visie, doelen en uitgangspunten die uitgevers en auteurs gekozen hebben om hun leermiddelen vorm te geven en uit te werken zijn divers. Methodes die ontwikkeld zijn voor één vak of vakken in samenhang hebben veelal de cognitieve ontwikkeling centraal gesteld. Andere leermiddelen zijn opgezet om met name de sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen te stimuleren. Gemeenschappelijk hebben alle leermiddelen dat er aanknopingspunten te vinden zijn voor burgerschapsvorming. In alle leermiddelen is aangegeven vanuit welke visie op burgerschapsvorming wordt uitgegaan en hoe deze vertaald is naar de materialen en de onderwijspraktijk. Ook is er in alle leermiddelen in meer of mindere mate aandacht voor de drie de door SLO gehanteerde kernconcepten van actief burgerschap en sociale integratie: democratie, participatie en identiteit. 

Inhoudelijke aspecten

Hieronder wordt aangegeven hoe de drie kernconcepten van actief burgerschap en sociale integratie veelal terug te vinden zijn in methoden en thematische materialen.

Democratie

Hoe en of leermiddelen aandacht hebben voor de democratische rechtstaat verschilt sterk. Lang niet alle leermiddelen laten dit aspect aan bod komen. Bij de leermiddelen waarin democratie wel aan bod komt, is veelal gekozen voor een werkwijze die af te leiden is van de insteek van de methode. Een methode voor Geschiedenis zoomt bijvoorbeeld in op het ontstaan en de ontwikkeling van de democratische rechtsstaat. Het thema parlementaire democratie, waaronder bijvoorbeeld onderwerpen als 'politieke partijen' en 'scheiding van kerk en staat' vallen, zijn niet of nauwelijks terug te vinden in leermiddelen.
Voor democratische basiswaarden als 'gelijkwaardigheid' en 'vrijheid van meningsuiting' is in vrijwel alle materialen in meer of mindere mate aandacht. In meeste gevallen wordt niet letterlijk Artikel 1 van de Grondwet aan de orde gesteld, maar wordt wel de inhoud van dit artikel behandeld.
Voor 'rechten en plichten' is in de meeste materialen wel aandacht. Veelal wordt hierbij het accent gelegd op 'wetten en verklaringen'. De 'Universele Verklaring van de Rechten van de Mens' en 'Het verdrag van de Rechten van het Kind', worden in maar weinig materialen expliciet aan de orde gesteld.


Participatie

In bijna alle materialen wordt 'verantwoordelijkheid' behandeld. Specifieke aandacht gaat daarbij uit naar het onderwerp 'solidariteit' als aspect van verantwoordelijkheid.
De aandacht die leermiddelen hebben voor verschillende vormen van communicatie en pesten is heel verschillend. De materialen die opgezet zijn vanuit een vak(gebied) besteden weinig tot geen aandacht aan dit onderdeel. De leermiddelen die de sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen centraal stellen, gaan veelal dieper in op onderwerpen als 'verbale –en non-verbale communicatie' en 'vormen van pesten'.
Participatie in de samenleving is een thema dat in de meeste leermiddelen terug te vinden is. Het accent dat gelegd wordt, verschilt wel. Sommige leermiddelen behandelen het thema in meer of mindere mate in z'n algemeenheid, waar andere inzoomen op 'inspraak en medezeggenschap' en/of 'het publieke debat'.


Identiteit

Onderwerpen als 'zelfbeeld', 'zelfwaardering' en 'eigen achtergrond' worden in de meeste materialen wel behandeld. Het onderwerp 'identiteit' in formele zin (nationaliteit, paspoort, vingerafdruk, etc.) komt in geringere mate aan bod.
Er zijn materialen die specifieke aandacht besteden aan vrijheid van godsdienst. Dit doen niet alle leermiddelen. In de meeste gevallen wordt dan wel het thema 'geloof en spiritualiteit' behandeld vanuit een breder perspectief. De mate waarin geestelijke stromingen aan de orde worden gesteld, verschilt per leermiddel.
De multiculturele samenleving krijgt in de meeste leermiddelen aandacht. Veelal wordt daarbij het onderwerp 'diversiteit' uitgewerkt. Waarden en normen, 'ik en de ander' en 'tolerantie' zijn onderwerpen die dan veel aandacht krijgen.

Didactische aspecten

Burgerschap is meer dan kennis en congnitieve vaardigheden. Het gaat om om houdingen en sociale en morele vaardigheden. In leermiddelen komen deze houdingen en vaardigheden vooral aan de orde in de didactische aspecten zoals de opdrachten. De mate waarin leermiddelen zich baseren op inhoudelijke dan wel didactische aspecten verschilt. De visie en uitgangspunten van het betreffende leermiddel ligt hieraan ten grondslag. Specifiek kijkend naar de didactische invulling kan gesteld worden dat alle materialen leerlingen uitnodigen tot kritische meningsvorming, respectvolle communicatie en verkennen van de eigen identiteit. Daarnaast is er in vrijwel alle materialen aandacht voor respectvol samenwerken, kritische reflectie, discussiëren, belangbehartiging, hanteren van conflicten, betrokken worden bij conflicten of besluitvorming, leefbaarheid en de buitenwereld.
Contactpersoon