Toelichting op de inhoudsdomeinen burgerschap

20-3-2015

Toelichting op inhoudsdomeinen burgerschap

Actief burgerschap en sociale integratie zijn complexe en veelomvattende begrippen. Bij het vormgeven aan actief burgerschap en sociale integratie is het dan ook belangrijk stil te staan bij vragen als: wat wordt er met deze begrippen bedoeld? Wat moeten of willen we dat de leerlingen hierover leren? Welke kennis, vaardigheden en houdingen zijn te onderscheiden? Op welke wijze en op welke plaats wordt burgerschap geleerd? 

Het nadenken over deze vragen zijn belangrijk bij het planmatig invoeren van burgerschap op school. In de kerndoelen en eindtermen zijn aanknopingspunten te vinden voor burgerschap. Een doelgerichte aanpak voorkomt versnippering. De overheid laat de verdere invulling van burgerschap aan de school. Om scholen daarbij een basis te geven, heeft SLO een inhoudelijk richtinggevend kader voor burgerschap uitgewerkt. Het gaat daarbij om voorbeeldmatige uitwerkingen zonder formele status. Wel zijn daarin wetgeving, relevante kerndoelen, het toezichtkader en de definitie van de Onderwijsraad op een consistente en samenhangende wijze bijeen gebracht. 

SLO onderscheidt drie domeinen van burgerschapsonderwijs: democratie, participatie en identiteit. Ze doen recht aan de vrijheid van het individu (identiteit), de betrokkenheid van burgers bij de samenleving (participatie) en de wijze waarop we in de Nederlandse samenleving omgaan met besluitvorming, tegengestelde belangen en machtsverdeling (democratie). 

De domeinen zijn sterk aan elkaar gerelateerd: participatie is een essentieel kenmerk van democratie. Maar participatie is ook los daarvan te zien: participatie kan zich ook op andere gebieden richten dan op het politieke. Hetzelfde kan gezegd worden van identiteit. Ook hier ligt een relatie met de genoemde democratische grondhouding die deel uitmaakt van de identiteit. Identiteit komt ook tot uitdrukking in de relatie met pluriformiteit, sociale integratie en de wil om te participeren in bepaalde gemeenschappen. 

SLO heeft voor het onderwijs voorbeeldmatige leerplannen voor de sectoren:

  • primair onderwijs
  • onderbouw voortgezet onderwijs en vmbo
  • tweede fase voortgezet onderwijs

Voor iedere sector zijn de essenties opgenomen in een overzichtsdocument.

Daarnaast zijn uitgebreidere versies beschikbaar in de vorm van leerplanpublicaties. Sinds de invoering van de wet in 2006 zijn drie versies door SLO gepubliceerd en is er een Engelstalig document verschenen:

  • "Een basis voor burgerschap". (Bron, 2006).
    Bevat een beschrijving van de wet en de daarin gehanteerde termen: actief burgerschap, sociale integratie, sociale cohesie, basiswaarden, civil society. De domeinen democratie, participatie en identiteit worden geintroduceerd en met voorbeelden verduidelijkt. In de bijlage is een verslag opgenomen van het valideringsproces dat is georganiseerd door prof dr. Veugelers.
  • "Leerplanverkenning actief burgerschap: handreiking voor schoolontwikkeling". (Bron, Veugelers en Van Vliet, 2009).
    Een vervolg op "Een basis voor burgerschap". Bevat eveneens toelichting op wetgeving en relevante begrippen. Toegevoegd is een uitwerking van de drie domeinen in de vorm van leerdoelen. Ook opgenomen zijn twee instrumenten om het aanbod voor burgerschapsonderwijs op school te inventariseren.
  • "Burgerschaps- en mensenrechteneducatie: Curriculumvoorstel". (Bron en Van Vliet, 2012).
    Een toespitsing op de relatie tussen burgerschapsonderwijs en mensenrechteneducatie. Bevat een verdere uitwerking van de leerdoelen uit "Leerplanverkenning actief burgerschap: handreiking voor schoolontwikkeling". Toegevoegd zijn doelen uit mensenrechteneducatie.
  • "Citizenship education in The Netherlands" (Bron & Van Vliet, 2012).
    Engelstalige samenvatting van het beleid voor burgerschapsonderwijs in Nederland en van de leerplanvoorstellen van SLO. Gepubliceerd in het Engelse tijdschrift "Teaching Citizinship" van de Citizenship Foundation.